Έχουν γραφτεί και ειπωθεί πολλά για το σθένος της αντίστασης απέναντι στον Άξονα, τον απαράμιλλο ηρωισμό και την αυταπάρνηση όχι μόνον του ελληνικού στρατού αλλά και του λαού στον Ελληνοϊταλικό και – στη συνέχεια – στον Ελληνογερμανικό πόλεμο. Και, όπως κάθε χρόνο τέτοιες μέρες, αυτά ανασύρονται και επαναλαμβάνονται σαν απαραίτητο ντεκόρ του επετειακού εορτασμού. Ας δούμε όμως λίγο βαθύτερα το πλαίσιο μέσα στο οποίο πάρθηκαν οι αποφάσεις και εκτυλίχθηκαν τα γεγονότα.

Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος είχε ήδη αρχίσει και ήταν σε εξέλιξη από τον Σεπτέμβρη του 1939. Μέσα σε λιγότερο από ένα χρόνο, με μια σειρά από εκστρατείες και συνθήκες, η Γερμανία, ισχυρότατη χερσαία δύναμη, κατάφερε να κατακτήσει ή να θέσει υπό τον έλεγχό της μεγάλο μέρος της ηπειρωτικής Ευρώπης σχηματίζοντας παράλληλα τη συμμαχία του Άξονα με την Ιταλία και την Ιαπωνία. Μοναδική αξιόλογη αντίπαλός της παρέμενε η θαλασσοκράτειρα Αγγλία, που στηριζόταν και στις δυνάμεις της Βρετανικής Κοινοπολιτείας, ενώ είχε και την υποστήριξη των ΗΠΑ. Με άλλα λόγια, ήταν ο πόλεμος της στεριάς εναντίον της θάλασσας. Μέγα τὸ τῆς θαλάσσης κράτος (καθοριστικής σημασίας η κυριαρχία στη θάλασσα), όπως αναφέρει και ο Θουκυδίδης. Προσφέρει όχι μόνον την δυνατότητα επέμβασης σε απομακρυσμένα ζωτικά σημεία, αλλά και το απαραίτητο βάθος για την αντοχή σε έναν μακροχρόνιο πόλεμο. Από την στιγμή μάλιστα που η Γερμανία δεν κατάφερε να επιφέρει συντριπτικό πλήγμα στη Βρετανία, εξουδετερώνοντας το εκστρατευτικό σώμα που είχε εγκλωβιστεί στη Δουνκέρκη (Μάιος 1940), οι πιθανότητες οριστικής επικράτησής της είχαν σχεδόν εκμηδενιστεί.

Ο (γερμανόφιλος!) δικτάτορας Ιωάννης Μεταξάς, ικανός στρατιωτικός αναλυτής, το διείδε έγκαιρα αυτό, και το εκμυστηρεύτηκε στους εκδότες και αρχισυντάκτες των αθηναϊκών εφημερίδων δύο μέρες μετά το OXI, στις 30 Οκτωβρίου του 1940. Στην ίδια συνέντευξη μάλιστα, μεταξύ επικλήσεων της εθνικής ομοψυχίας και απειλών, ο φανατικός αυτός αντιβενιζελικός, πρόσθεσε ότι, μετά το ιταλικό τελεσίγραφο, εφαρμόζει πλέον «την πολιτικήν του αειμνήστου Βενιζέλου και όχι την πολιτικήν του αειμνήστου Βασιλέως Κωνσταντίνου», δηλαδή ότι συντάσσεται με την Αγγλία και όχι με τον Άξονα. Κι αυτό, όχι μόνον λόγω των ιστορικών δεσμών της Ελλάδας με την Αγγλία, αλλά και γιατί τα συμφέροντα της Ελλάδας, ως χώρας ναυτικής, εναρμονίζονταν πάντα με τα συμφέροντα της θαλασσοκράτειρας.
Ακόμα παραπέρα, ο διαμελισμός της Ελλάδας σε περίπτωση αποδοχής του ιταλικού τελεσίγραφου, ήταν κι αυτός ένας σοβαρός και ορατός κίνδυνος. Η Ελλάδα θα έπρεπε να παραχωρήσει, χωρίς να ρίξει έστω μια τουφεκιά για την τιμή των όπλων, εδάφη της δυτικής Ηπείρου στην Ιταλία και Αλβανία, και εδάφη της Μακεδονίας στην Βουλγαρία, ως αντίτιμο της συμμετοχής της στη «νέα τάξη πραγμάτων». Αντίστοιχα, ήταν λογικό να αναμένεται ότι η Αγγλία, θεωρώντας πλέον σε τέτοια περίπτωση την Ελλάδα αντίπαλη χώρα, θα καταλάμβανε στρατηγικής σημασίας περιοχές, κυρίως νησιά όπως η Κρήτη.
Τέλος, μια τέτοια ζοφερή προοπτική, θα οδηγούσε σε ένα νέο εθνικό διχασμό και εσωτερικές συγκρούσεις, γιατί η πλειοψηφία του λαού δεν θα συγχωρούσε κανέναν (πολύ περισσότερο έναν δικτάτορα ή έναν βασιλιά) που φάνηκε ενδοτικός απέναντι σε τόσο σοβαρές απειλές. Και φυσικά, η αντίδρασή της, πέρα από την υποστήριξη των Άγγλων, όπως αναγνωρίζει και ο Μεταξάς, «… θα είχε με το μέρος της και το Εθνικόν δίκαιον... την ανεπιφύλακτον έγκρισιν και ενίσχυσιν της Εθνικής Δημοσίας γνώμης εν τη παμψηφία της».

Ούτε λοιπόν η ιταλική επίθεση ήταν κεραυνός εν αιθρία (είχε προηγηθεί ο τορπιλισμός της "Ελλης", σωρεία από ιταλικές απειλές, έντονη διπλωματική δραστηριότητα), ούτε το «ΟΧΙ» απρογραμμάτιστο και αυθόρμητο. Και παρότι ο Β’ ΠΠ είχε ΚΑΙ έντονο ιδεολογικοπολιτικό άρωμα (φασισμός εναντίον δημοκρατίας), δεν ήταν αυτό που καθόρισε τα στρατόπεδα και τον χαρακτήρα της σύγκρουσης.

Έτσι, αυτό που θα μας ωφελούσε περισσότερο, πιστεύω, δεν είναι τόσο η υπόμνηση του ηρωικού μας πνεύματος και της πολεμικής μας αρετής, αλλά η κατανόηση των γεωπολιτικών και κοινωνικών συνθηκών, στο πλαίσιο των οποίων το «ΟΧΙ» ήταν μονόδρομος. Να υπερβούμε τα αριστερά, κεντρώα ή δεξιά στερεότυπά μας και να αντιληφθούμε ότι μονάχα οι ορθές εκτιμήσεις, οι στρατηγικές επιλογές, η καθαρότητα των στόχων και η συνεπής επιδίωξή τους είναι ικανά να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τούς κάθε λογής εθνικούς και κοινωνικούς κινδύνους. Και τότε και πάντοτε.

(Ο Νίκος Κουτρέτσης είναι μέλος της Εκτελεστικής Γραμματείας της Κίνησης Κοινωνικού Φιλελευθερισμού "εΜείς" και συντονιστής της Ομάδας Πολιτικής για την Διπλωματία και την Άμυνα)

Ένα αναπάντεχο γεγονός στους αντίποδες και η έντονη αντίδραση της Γαλλίας σε αυτό άνοιξε τον δρόμο σε σημαντικές θετικές εξελίξεις για την ΕΕ και τη χώρα μας. Η σημερινή ελληνογαλλική συμφωνία, ως παράπλευρο αποτέλεσμα της συμφωνίας AUKUS (Australia, United Kingdom, USA) ίσως αναφέρεται στο μέλλον σαν κλασικό παράδειγμα της «ετερογονίας των σκοπών».
Η πρώτη θετική εξέλιξη αφορά την απελευθέρωση της Ελλάδας από την πίεση των ΗΠΑ για αγορά αμερικανικών πολεμικών σκαφών. Η πλάστιγγα έγειρε προς τη Γαλλία, η προσφορά της οποίας είχε και την προτίμηση των καθ' ύλην αρμόδιων Ενόπλων Δυνάμεων. Και ακόμη σημαντικότερο, συνοδεύεται από ένα σύμφωνο συμμαχίας για την αντιμετώπιση εξωτερικών απειλών.
Η Ελλάδα είναι αντιμέτωπη τις τελευταίες δεκαετίες με κρίσιμα εθνικά θέματα. Για την αντιμετώπισή τους, ούτε η εσωστρέφεια μας οδηγεί πουθενά, αλλά ούτε και η απλή επίκληση του διεθνούς δικαίου. Είναι σαφές ότι οι αντιπαραθέσεις και οι εντάσεις δεν μας ωφελούν, αλλά στις σημερινές συνθήκες η ενδυνάμωση της αποτρεπτικής μας ισχύος είναι κρίσιμης σημασίας. Χωρίς να ξεχνάμε και την οικονομική ανάπτυξη, γιατί αυτή είναι η μακροπρόθεσμα στέρεη βάση της στρατιωτικής και την διπλωματικής ισχύος. Σταθερός στόχος είναι βέβαια η επίλυση των όποιων διαφορών να γίνεται με τα πιο πρόσφορα κατά περίπτωση ειρηνικά μέσα.
Ο στρατηγικός προσανατολισμός της χώρας είναι σταθερός και εδράζεται στους άξονες της ένταξης στο Δυτικό στρατόπεδο και της εκμετάλλευσης των πλεονεκτημάτων από την ένταξη στην ΕΕ και την Ευρωζώνη. Αλλά αυτό από μόνο του δεν αρκεί, γιατί η Δύση δεν έχει ούτε κοινό προσανατολισμό ούτε κοινούς στόχους. Η ηγέτιδα δύναμη της Δύσης, οι ΗΠΑ, βλέπει μέχρι στιγμής αρνητικά μια μερική απεξάρτηση της Ευρώπης με την ανάπτυξη δικής της διπλωματίας και δικού της στρατού. Αλλά και η ίδια η Ευρώπη, παρά τις κατά καιρούς θεωρητικές – μέχρι σήμερα – συζητήσεις, είναι διχασμένη πάνω στο θέμα. Και όλα αυτά, τη στιγμή που η αμερικανική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο αποδυναμώνεται αισθητά, αφήνοντας ένα σημαντικό κενό ισχύος με απρόσμενες μελλοντικές συνέπειες.
Κι εδώ είναι που διαφαίνεται η δεύτερη θετική εξέλιξη, που είναι η αποδοχή από τις ΗΠΑ της προοπτικής ενός ευρωπαϊκού στρατού. Από το σημείο αυτό και πέρα, εναπόκειται στην πολιτική βούληση της ΕΕ η ανάπτυξή του. Σε μια τέτοια περίπτωση, όχι μόνον οι αποτρεπτικές δυνατότητες της χώρας ενισχύονται, αλλά και ο στρατηγικός ρόλος της αναβαθμίζεται.

Η Ομάδα Πολιτικής για την Διπλωματία και την Άμυνα της Κίνησης Κοινωνικού Φιλελευθερισμού «εΜείς»

Ελπίζω να μην περάσατε την είδηση στο ντούκου: Αυστραλία, Ηνωμένο Βασίλειο, ΗΠΑ συγκροτούν κοινό μέτωπο στη νοτιοανατολική Ασία για να αντιμετωπίσουν την Κίνα. Έτσι, τα κομμάτια του παζλ αρχίζουν και μπαίνουν στη θέση τους:

  • Ο Μπάιντεν ενστερνίζεται πλήρως τη φιλοσοφία Τραμπ όσον αφορά την «αναγκαιότητα» αντιπαράθεσης με την Κίνα. Το σχετικό δίλημμα είναι γνωστό από τα αρχαία χρόνια κι έτσι σήμερα έχει το όνομα η «παγίδα του Θουκυδίδη»: όταν μια ανερχόμενη δύναμη αμφισβητεί την ηγεμονία μιας δύναμης που ήταν κυρίαρχη ως τώρα, η πιθανότερη έκβαση είναι ο πόλεμος.
  • Η απόσυρση από το Αφγανιστάν φαίνεται τελείως λογική κίνηση για να αποφευχθεί η διάσπαση των δυνάμεων. Οι ΗΠΑ είχαν ήδη πάρει το μάθημά τους: μετά τις επιτυχίες του πρώτου έτους από την εικοσάχρονη παρουσία τους εκεί, ενεπλάκησαν στον ανόητο πόλεμο του Ιράκ, κάτι που έδωσε στους Ταλιμπάν την ευκαιρία να επανέλθουν και, τελικά, να επικρατήσουν. Είναι φανερό ότι σε «κανονικές» συνθήκες (δεν μιλάμε για έναν ολοκληρωτικό πόλεμο), δεν αντέχουν την πολυτέλεια της σύγκρουσης σε δύο μέτωπα.
  • Οι επί δεκαετίες επισημάνσεις των Βρετανών συντηρητικών ότι το ΗΒ δεν έχει τόσους δεσμούς με την ΕΕ όσους έχει με τους λοιπούς Αγγλοσάξονες, βρίσκουν και αυτές τη θέση τους. Το στρατηγικό τους πλεονέκτημα είναι οι διπλωματικοί (και όχι μόνον) δεσμοί του Βασιλείου με τις παλιές του αποικίες στο πλαίσιο της Κοινοπολιτείας.
  • Η Γαλλία είναι εξοργισμένη, γιατί μένει εκτός νυμφώνος. Χάνει το μεγάλο συμβόλαιο (30 δις ευρώ) με την Αυστραλία για προμήθεια σύγχρονων υποβρυχίων. Αυτά θα τα προμηθεύσει τώρα η Αμερική. Ας μην το ερμηνεύουμε όμως σαν εμπορική κόντρα. Το θέμα είναι μάλλον επιχειρησιακό.

Σημαίνουν όλα αυτά ότι ο πόλεμος είναι προ των πυλών; Όχι βέβαια. Υπάρχουν πολλά μέσα να δοκιμαστούν για την «τιθάσευση» της Κίνας προτού μιλήσουν οι πύραυλοι. Αλλά δείχνουν τη σοβαρότητα της κατάστασης και την αποφασιστικότητα για την αντιμετώπισή της.
Οπότε το ζήτημα που μπαίνει είναι τι σημαίνουν όλα αυτά για τη δική μας περιοχή. Προφανώς οι ΗΠΑ δεν αποχώρησαν μόνον από το Αφγανιστάν. Αποχωρούν (ή τουλάχιστον υποβαθμίζουν πολύ την παρουσία τους) και σε όλη τη Μέση Ανατολή. Ποιος θα τις αντικαταστήσει; Η Ευρωπαϊκή Ένωση; Πολύ χλομό. Είναι τελείως ανέτοιμη, όχι μόνον στρατιωτικά, αλλά κυρίως πολιτικά. Η ατμομηχανή της – η Γερμανία – έχει τελείως άλλες προτεραιότητες. Η Γαλλία; Πολύ δύσκολο να τα καταφέρει από μόνη της.

Φοβάμαι ότι το προσεχές μέλλον θα είναι πολύ ενδιαφέρον.

Ένα αφιέρωμα στην Μέση Ανατολή θα ήταν ελλιπές αν δεν επιχειρούσε να σκιαγραφήσει την σημερινή κατάσταση και τις προκλήσεις που διαφαίνονται. Άλλωστε μας ενδιαφέρουν και άμεσα ως χώρα, γιατί στους παραδοσιακούς εμπλεκόμενους έχει προστεθεί και η γειτονική μας Τουρκία.

Η άνοδος του ισλαμισμού στην Τουρκία
Ο θεμελιωτής της σύγχρονης Τουρκίας Κεμάλ Ατατούρκ, όχι μόνον ήταν άθεος, αλλά θεωρούσε και την μουσουλμανική θρησκεία ως την κύρια αιτία οπισθοδρόμησης της πάλαι ποτέ κραταιάς Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Εγκαθίδρυσε ένα κοσμικό κράτος και εγγυητή του όρισε τον στρατό. Τα κεμαλικά κόμματα όμως που κυβέρνησαν έκτοτε ενδιαφέρονταν κύρια για τη νομή της εξουσίας και τις απολαβές της. Ναι μεν φρόντισαν να καλλιεργήσουν τις σχέσεις της χώρας με την Δύση, εκμεταλλευόμενα κατάλληλα την γεωστρατηγική της θέση, αλλά δεν πέτυχαν και πολλά στους τομείς της ανάπτυξης της οικονομίας και του εκσυγχρονισμού του κράτους. Έτσι, το ισλαμικό Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) του Ταγίπ Ερντογάν βρέθηκε στην κυβέρνηση της Τουρκίας για λόγους ανάλογους με αυτούς της ανόδου του ισλαμισμού και στις αραβικές χώρες. Το προφίλ που πρόβαλε αρχικά ήταν φιλοδυτικό και ήπιο, ενώ η αλλαγή διακυβέρνησης απελευθέρωσε παραγωγικές δυνάμεις δίνοντας μεγάλη ώθηση στην ανάπτυξη της γείτονος.
Όλη η κατοπινή πορεία καταδεικνύει ότι δεν ήταν ποτέ στις προθέσεις του Τούρκου προέδρου η σύμπλευση με την Δύση και πολύ περισσότερο η «δυτικοποίηση» της χώρας του. Τα σχέδιά του ήταν (και είναι) πολύ πιο μεγαλεπήβολα : Να αναδείξει την Τουρκία σε περιφερειακή υπερδύναμη και ηγέτιδα των μουσουλμανικών χωρών της περιοχής, δημιουργώντας έναν τρίτο πόλο ανάμεσα στην Δύση (ΗΠΑ, ΕΕ) και την Ανατολή (όπως Κίνα και λοιπές χώρες BRICS). Ήδη, έχοντας αναπτύξει περίπου 50.000 στρατιώτες σε εννέα χώρες (τέσσερεις κάτω από την αιγίδα του ΟΗΕ και πέντε με δική της πρωτοβουλία), αναπόφευκτα αναγνωρίζεται ως κεντρικός παίκτης στην σκακιέρα της Ανατολικής Μεσογείου. Πρόκειται για την δεύτερη πιο παρεμβατική στρατιωτικά χώρα στον κόσμο (μετά τις ΗΠΑ).

Τουρκία και Μέση Ανατολή
Η ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής είναι προνομιακός χώρος για την Τουρκία. Mπορεί μεν να υπήρξε δυνάστης των Αράβων μέχρι την διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αλλά υπήρξε και πνευματικός ηγέτης των απανταχού σουνιτών μουσουλμάνων και υπερασπιστής των ιερών πόλεων της Μέκκας και της Μεδίνας μέσω του οθωμανικού χαλιφάτου που καταργήθηκε οριστικά από τον Κεμάλ το 1924. Αυτή την στιγμή έχει ιδιαίτερες σχέσεις με το Κατάρ και το Πακιστάν, έντονη παρουσία στην Σομαλία, το Σουδάν και την Λιβύη, ενώ έχει αναπτύξει και επικίνδυνα φιλικές σχέσεις με το Ιράν. Από οργανώσεις, έχει ιδιαίτερους δεσμούς με τους Αδελφούς Μουσουλμάνους και την Χαμάς, ενώ και η στάση της απέναντι στον ISIS ήταν πάντα επαμφοτερίζουσα.
Ποιοι είναι οι αντίπαλοί της στην περιοχή; Στην πράξη, όσα αραβικά καθεστώτα έχουν κινδυνεύσει ή φοβούνται ακόμα ανατροπή από ισλαμιστές (Αίγυπτος, Συρία, Σαουδική Αραβία), το Μπαχρέιν και τα ΗΑΕ που φοβούνται το Ιράν και υποστηρίζονται από την Γαλλία, και τέλος φυσικά το Ισραήλ. Το τελευταίο, μαζί με το Μπαχρέιν και τα ΗΑΕ υπέγραψε τις «συμφωνίες του Αβραάμ», που προκάλεσαν την οργή του Ερντογάν, ενώ κλείνει και το μάτι στο «Φόρουμ Φιλίας» της Ανατολικής Μεσογείου (Αίγυπτος, Ελλάδα, Κύπρος, ΗΑΕ, Σαουδική Αραβία, Μπαχρέιν, Γαλλία). Στο οικονομικό επίπεδο, στο «Φόρουμ Φυσικού Αερίου της Ανατολικής Μεσογείου» συμμετέχουν, μαζί με την Ελλάδα και την Κύπρο, η Αίγυπτος, το Ισραήλ, η Ιορδανία και η Παλαιστινιακή Αρχή, μαζί με την Ιταλία και τη Γαλλία. Αυτές οι συνεργασίες θα ήταν αδιανόητες στο παρελθόν.

Είναι φανερό ότι τα κομμάτια του Μεσανατολικού puzzle έχουν ανακατευτεί ξανά. Δεν είναι πια η αντιπαλότητα Ισραήλ - αραβικού κόσμου η κυρίαρχη αντίθεση στην περιοχή. Η νέα αντιπαράθεση φαίνεται ότι θα δημιουργηθεί με συσπείρωση ενάντια στον άξονα Τουρκίας – Ιράν.

Πόσο σίγουρο είναι αυτό ; Πριν από ένα χρόνο φαινόταν πολύ πιθανό. Επί προεδρίας Τραμπ οι ΗΠΑ είχαν αποσυρθεί σχεδόν τελείως από την περιοχή, δημιουργώντας ένα κενό ισχύος το οποίο έσπευσε να εκμεταλλευτεί ο Ερντογάν, που απολάμβανε και την πλήρη ανοχή του φιλαράκου του. Η προκλητικότητα όμως του Τούρκου προέδρου περιορίστηκε από τότε που οι ΗΠΑ επέστρεψαν με τον Μπάιντεν αποφασισμένο να «τραβήξει αυτιά». Υπήρξαν ανακατατάξεις και προσπάθειες επίλυσης μεγάλου φάσματος αντιθέσεων, ωστόσο η κατάσταση είναι ακόμα τελείως ρευστή.

Επανεκτιμώντας το παλαιστινιακό ζήτημα
Το παλαιστινιακό ζήτημα υπήρξε η αφετηρία των συγκρούσεων που ταλάνισαν την Μέση Ανατολή επί δεκαετίες. Η αλλαγή της βάσης των αντιπαραθέσεων που αναφέρθηκε παραπάνω, δεν σημαίνει κιόλας πως αυτό έχει επιλυθεί. Αποτελεί ακόμα ένα αγκάθι στην περιοχή, μια πληγή που βγάζει συχνά αίμα. Απλά δεν παίζει πια τον σημαντικό ρόλο που έπαιζε παλιότερα. Πρόκειται περισσότερο για ένα πολιτικό εργαλείο στα χέρια όσων παίζουν παιχνίδια στην περιοχή :

  • Στα χέρια ισραηλινών πολιτικών όπως ο Ντετανιάχου, για να προκαλούν τεχνητές οξύνσεις ώστε να λύσουν τα δικά τους πολιτικά και προσωπικά προβλήματα.
  • Στα χέρια του Ερντογάν, που όχι μόνον παρουσιάζεται ως προστάτης των μουσουλμάνων, αλλά το χρησιμοποιεί και για να κάνει κινήσεις τακτικής στην σκακιέρα της Ανατολικής Μεσογείου (ενδεικτικά, πρόσφατα είχε διακηρύξει την διάθεσή του να ορίσει ΑΟΖ με την Λωρίδα της Γάζας που είναι υπό τον έλεγχο της Χαμάς).
  • Στα χέρια των εξτρεμιστών της Χαμάς που τρέφεται από τις οξύνσεις ώστε να εμφανίζεται ως η μόνη συνεπής παλαιστινιακή Οργάνωση.
  • Στα χέρια του Ιράν και της σιιτικής Χεζμπολάχ του Λιβάνου, που δίνουν το «παρών» στην περιοχή με την υποστήριξή τους προς την Χαμάς, κ.λπ., κ.λπ., κ.λπ.

Οι παράμετροι μιας λύσης
Το παλαιστινιακό ζήτημα δεν μπορεί να παραμένει σε εκκρεμότητα και πρέπει να επιλυθεί για τους παρακάτω κύρια λόγους:

  • Για να πάψει να αποτελεί εργαλείο εξυπηρέτησης σκοπιμοτήτων και επίτευξης στόχων που πολύ λίγο έχουν να κάνουν με το δράμα του Παλαιστινιακού λαού.
  • Για να ικανοποιηθεί όχι μόνον το κοινό περί δικαίου αίσθημα, όπως το αντιλαμβανόμαστε όλοι, αλλά και το διεθνές δίκαιο, όπως εκφράστηκε με τα ψηφίσματα του ΟΗΕ. Κάθε παράβαση ή περιφρόνηση του διεθνούς δικαίου δημιουργεί κακό προηγούμενο και στρώνει τον δρόμο σε επικίνδυνες εξελίξεις.
  • Για να λήξει η ταλαιπωρία, το μίσος και ο θάνατος στην πολύπαθη περιοχή.

Η προφανής λύση είναι η επιστροφή εδαφών στους Παλαιστίνιους ώστε να ιδρύσουν δικό τους κράτος. Οι εδαφικές λεπτομέρειες δεν είναι της παρούσας.

Ωστόσο δεν αρκεί να καταφέρει το Ισραήλ να ξεπεράσει τις εσωτερικές του αντιθέσεις και να αποδεχτεί αυτή τη λύση. Το κράτος αυτό θα πρέπει να είναι :

  • Βιώσιμο οικονομικά. Κράτος μικρό, αδύναμο, χωρίς βασικές υποδομές, σε περιοχή χωρίς πετρέλαιο, θα χρειαστεί μεγάλη οικονομική στήριξη από το σύνολο της διεθνούς κοινότητας, ώστε να μην είναι μονόπλευρα εξαρτημένο. Αυτό όμως είναι το εύκολο.
  • Βιώσιμο κοινωνικοπολιτικά. Η σημερινή ηγεσία της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (ΟΑΠ) μοιάζει να ακολουθεί όλα τα κακά παραδείγματα των διεφθαρμένων και αυταρχικών ηγεσιών των κρατών της περιοχής. Αν δεν υπάρξουν ισχυροί θεσμοί και εγγύηση για την λειτουργία τους, θα πρόκειται για ένα νέο κράτος-παρία. Αυτό είναι πολύ πιο δύσκολο.
  • Ανεκτικό προς τις μειονότητες που αναγκαστικά θα έχει. Δεν υπάρχει ενιαία περιοχή με ομοιογενή παλαστινιακό πληθυσμό.
  • Ειρηνόφιλο και όχι εκδικητικό, αλλιώς οι σπίθες της σύγκρουσης θα υπάρχουν πάντα και η εκμετάλλευση και η αιματοχυσία δεν θα σταματήσουν ποτέ. Πρέπει το νεοσύστατο κράτος όχι μόνον να αναγνωρίσει το Ισραήλ, αλλά να έχει την υποστήριξή του και να συνεργάζεται σε όλα τα επίπεδα με αυτό. Όμως η Χαμάς, με τα ιδιαίτερα ερείσματα που διαθέτει αυτή τη στιγμή, δεν πρόκειται εύκολα να αποδεχτεί κάτι τέτοιο. Το ίδιο κι όσοι ποντάρουν για δικούς τους λόγους στην σύγκρουση, κύρια το Ιράν και η Τουρκία.

Η επιτυχία ενός τέτοιου εγχειρήματος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό και από τις εξελίξεις στην ευρύτερη Μέση Ανατολή. Θέλει χρόνο και ηρεμία ώστε να ξεκινήσει και να ριζώσει σωστά, κι έτσι μια γενικότερη αναταραχή θα ήταν μοιραία. Οι ΗΠΑ έχουν επανακάμψει επί Μπάιντεν στην περιοχή, αλλά αυτό δεν σημαίνει αναγκαστικά κι ότι έχει εκλείψει πλήρως το κενό ισχύος που είχε δημιουργηθεί με την αποχώρησή τους. Ωστόσο είναι οι μόνες που μπορούν (και πιστεύω πως θέλουν κιόλας), να βοηθήσουν προς την κατεύθυνση της γενικότερης σταθερότητας. Προσωπικά όμως δεν είμαι και πολύ αισιόδοξος. Ο χρόνος τρέχει, οι εστίες μιας νέας πιθανής ανάφλεξης είναι πολλές, οι άμεσα ενδιαφερόμενοι όλοι παρόντες, και η Αμερική μακριά.

(Προηγούμενο)

Ο Νίκος Κουτρέτσης είναι μέλος της Εκτελεστικής Γραμματείας της Κίνησης Κοινωνικού Φιλελευθερισμού «εΜείς» και συντονιστής της Ομάδας Πολιτικής για την Διπλωματία και την Άμυνα. 

Η Οργάνωση για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης
Τα διάφορα παλαιστινιακά κινήματα, ανεξαρτήτως των επιμέρους ιδεολογικών διαφορών τους (εθνικισμός, σοσιαλισμός, μαρξισμός-λενινισμός, ισλαμισμός κ.λπ.) είχαν σαν κοινό σημείο αναφοράς τον στόχο τους για την εξάλειψη του σιωνισμού και την ανεξαρτησία των παλαιστινιακών εδαφών.PLO 1 Η Οργάνωση για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (ΟΑΠ, Palestinian Liberation Organization – PLO), είναι η "ομοσπονδία" των βασικότερων παλαιστινιακών κινημάτων, εκφράζοντας αυτήν ακριβώς  την ενότητα με βάση τον κοινό τους στόχο. Δεν είναι επομένως οι ιδεολογικές, αλλά κύρια οι πολιτικές τους διαφορές πάνω στον τρόπο επίτευξης του κοινού στόχου, αυτές που δημιούργησαν (και δημιουργούν ακόμα), τις ισχυρές αντιθέσεις και τριβές στους κόλπους της ΟΑΠ.
Η Οργάνωση ιδρύθηκε το 1964, δηλαδή πριν από τον πόλεμο των έξι ημερών, και η κεντρική της θέση για εξαφάνιση του κράτους του Ισραήλ μέσω ένοπλης πάλης απηχούσε το πνεύμα της εποχής. Η Φατάχ, όντας η πιο πολυπληθής παλαιστινιακή οργάνωση, κυριάρχησε από την αρχή, και ο αρχηγός της Γιάσερ Αραφάτ υπήρξε ο αδιαμφισβήτητος εκπρόσωπος και πρόεδρος της ΟΑΠ. Τα αραβικά κράτη και ο ΟΗΕ αναγνώρισαν την ΟΑΠ ως τον μοναδικό εκπρόσωπο των Παλαιστινίων, δηλαδή ενός πληθυσμού σχεδόν πέντε εκατομμυρίων ψυχών, στην μεγάλη τους πλειοψηφία σουνιτών μουσουλμάνων.

Η μεγάλη στροφή
Οι αραβοϊσραηλινοί πόλεμοι των έξι ημερών και του Γιομ Κιπούρ κατέδειξαν το ανέφικτο του μαξιμαλιστικού στόχου της καταστροφής του Ισραήλ. Οι συμφωνίες του Καμπ Ντέηβιντ αποστέρησαν από το αδιάλλακτο φιλοπόλεμο μέτωπο την συμμετοχή τού ισχυρότερου αραβικού κράτους, της Αιγύπτου, βάζοντας έτσι την οριστική ταφόπλακα σ’ αυτή την προσδοκία. Η ΟΑΠ, παρά την αναγνώρισή της από τον ΟΗΕ και μια σειρά χωρών, θα έπρεπε να αλλάξει φυσιογνωμία και στρατηγική και να εγκαταλείψει το ριζοσπαστικό της προφίλ, αν ήθελε να πετύχει χειροπιαστά αποτελέσματα.
Οι συμφωνίες του Οσλο (1993-1995) υπήρξαν καθοριστικές για την ειρήνευση μεταξύ του Ισραήλ και των Παλαιστινίων. Η ΟΑΠ αναγνώρισε το κράτος του Ισραήλ, και αναγνωρίστηκε με την σειρά της σαν εκπρόσωπος των Παλαιστινίων και ισότιμος συνομιλητής. Για την μερική αυτονόμηση των Παλαιστινίων, θεσπίστηκε η προσωρινή Παλαιστινιακή Αρχή (Palestinian Authority, PA), που ανέλαβε την διοίκηση σε περιοχές της Δυτικής Όχθης του Ιορδάνη και στη Λωρίδα της Γάζας. Αναγνωρίστηκε το δικαίωμα επιστροφής των προσφύγων στα εδάφη τους και ρυθμίστηκαν θέματα συνόρων, εποίκων, καθώς και το καθεστώς της Ιερουσαλήμ.Rabin 2

Όπως ήταν αναμενόμενο, οι συμφωνίες αυτές προκάλεσαν μια θύελλα αντιδράσεων κι από τις δύο πλευρές. Τόσο το μαρξιστικό-λενινιστικό Λαϊκό Μέτωπο για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης, όσο και η ισλαμιστική Χαμάς δεν αναγνώρισαν τις συμφωνίες (χωρίς όμως να αποχωρήσουν από την ΟΑΠ, τόσο για λόγους πολιτικούς, όσο και χρηματοδότησης). Αντιδράσεις υπήρξαν ακόμα κι από ομάδες και στελέχη της Φατάχ. Αντίστοιχα στο Ισραήλ, ο νομπελίστας πρωθυπουργός Γιτζάκ Ράμπιν που τις υπέγραψε, δολοφονήθηκε από τον Γιγκάλ Αμίρ, έναν υπερορθόδοξο Εβραίο που ήταν αντίθετος σε οποιαδήποτε παραχώρηση προς τους Παλαιστίνιους.
Εύκολη δεν ήταν ούτε και η εφαρμογή των συμφωνιών. Ο χαρακτήρας τους ήταν προσωρινός, με πρόβλεψη να αντικατασταθούν από άλλες οριστικές. Αυτές όμως προχωρούσαν μετ’ εμποδίων, με αποτέλεσμα να σημειωθούν εξεγέρσεις στις κατεχόμενες περιοχές. Δεν ήταν κατά βάση ένοπλες. Πρωτοστατούσαν κυρίως νέοι και παιδιά που πετούσαν πέτρες και κοκτέιλ μολότωφ στους Ισραηλινούς στρατιώτες και εποίκους, ενώ στην συνέχεια σημειώθηκαν και επιθέσεις αυτοκτονίας (2η Ιντιφάντα). Επιπλέον, η Παλαιστινιακή Αρχή αποδείχτηκε κατώτερη των προσδοκιών. Η αυταρχική ηγεσία του Γιασέρ Αραφάτ πέρασε σταδιακά στα χέρια του Μαχμούτ Αμπάς, που χαρακτηρίζονταν ως διαλλακτικότερος, έχοντας και την υποστήριξη του Ισραήλ και των ΗΠΑ. Η αλλαγή όμως αυτή όξυνε τις πολιτικές αντιθέσεις μέσα στο παλαιστινιακό κίνημα, κι αυτό εντάθηκε περισσότερο και από τις πολλές καταγγελίες για εκτεταμένη διαφθορά. Το κοινοβούλιο της Παλαιστινιακής Αρχής υπολειτουργεί, και οι εσωτερικές εκλογές συνεχώς αναβάλλονται με διάφορα προσχήματα.

Ο ισλαμικός φονταμενταλισμός
Η ανάδειξη εθνικιστικών κυβερνήσεων λαϊκού χαρακτήρα στα κράτη που προέκυψαν στην Μέση Ανατολή από την διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, περιόρισε την δυτική αποικιοκρατία, αλλά δημιούργησε δομές αυταρχισμού, με αποτέλεσμα να ανδρωθεί το διακρατικό κίνημα των Αδελφών Μουσουλμάνων, που αποτέλεσε την μήτρα των ισλαμικών κινημάτων. Το κίνημα αυτό δεν ήταν πάντα πλειοψηφικό ρεύμα, αλλά η αυξανόμενη απογοήτευση των λαών από την αυταρχική διακυβέρνηση και την διαφθορά, καθώς και οι ντροπιαστικές ήττες από τις αναμετρήσεις με το Ισραήλ οδηγούσαν σιγά-σιγά τα λαϊκά στρώματα στο να αναζητούν ένα νέο όραμα και ένα νέο πόλο συσπείρωσης. Αυτός δεν μπορούσε πρακτικά να είναι άλλος από το Ισλάμ, μια θρησκεία σχετικά απλή, γήινη που κηρύσσει την φιλανθρωπία αλλά είναι και ανοιχτή στον επιθετικό επεκτατισμό.Muslim Brotherhood Logo
Όποιος έχει μια εικόνα της πολιτιστικής και κοινωνικής ζωής της Μέσης Ανατολής, έχει την αίσθηση πως παρακολουθεί μια ταινία που παίζει ανάποδα, από τον εικοστό αιώνα προς τον Μεσαίωνα ή τουλάχιστον προς έναν αδιανόητο για τα σημερινά δυτικά πρότυπα συντηρητισμό. Ο μουσουλμανικός φονταμενταλισμός εκδηλώνεται με διάφορες μορφές στην ένδυση, στο φαγητό, στις σχέσεις, στα ήθη. Και στην χειρότερή του μορφή αποτελεί την κινητήρια δύναμη και το πνευματικό – ιδεολογικό άλλοθι της ριζοσπαστικοποίησης που έχει φτάσει να εκφράζεται και με φαινόμενα ακραίας τρομοκρατίας.
Οι πρώτες δυναμικές εμφανίσεις του ισλαμικού φονταμενταλισμού αφορούν στην εγκαθίδρυση θρησκευτικού κράτους στο Ιράν, στην εδραίωση της σιιτικής οργάνωσης Χεζμπολάχ στην κυβέρνηση του Λιβάνου, στην επικράτηση των Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν, και φυσικά στην δράση της Αλ Κάιντα. Για την μετέπειτα εξέλιξή του, έπαιξε καθοριστικό ρόλο το φαινόμενο της Αραβικής Άνοιξης.
Η Αραβική Άνοιξη του 2011 ήταν ένα ξέσπασμα χωρίς συγκεκριμένη ιδεολογία, ένα κύμα εξεγέρσεων που, ξεκινώντας απ’ την Τυνησία και την Αίγυπτο, εξαπλώθηκε όχι μόνον σε όλο σχεδόν τον αραβικό κόσμο, αλλά κι ακόμα παραπέρα. Η κύρια αιτία του ήταν ο παχυδερμισμός και η φαυλότητα των αυταρχικών κυβερνήσεων στις χώρες της περιοχής. Χωρίς όμως οργάνωση, ρίζες και ιδεολογία το μόνο που κατάφεραν στην πραγματικότητα ήταν να τινάξουν το καπάκι της χύτρας στον αέρα. Οι ισλαμιστικές οργανώσεις, διαθέτοντας μεγάλη ιστορία και επιρροή, πήραν εύκολα το πάνω χέρι επιβάλλοντας όπου μπορούσαν την δική τους παρουσία και θέληση. Στην Αίγυπτο, οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι, με επικεφαλής τον Μοχάμεντ Μόρσι κερδίζουν τις προεδρικές εκλογές του 2012, αν και ο πανίσχυρος στρατός, έχοντας τελείως άλλη γνώμη, τον ανέτρεψε το 2013 καταδικάζοντάς τον μάλιστα και σε θάνατο. Πέθανε στην διάρκεια μιας από τις πολλές δίκες του. Στην Συρία και στο Ιράκ, η επικράτηση του Ισλαμικού Κράτους (ISIS) αποφεύχθηκε στο παρά πέντε, με πολλή προσπάθεια και ακόμα περισσότερο αίμα.
Το χάος που δημιουργήθηκε σε μια σειρά από χώρες δεν έχει συμμαζευτεί ακόμα. Επιπρόσθετα, το κουράγιο των ΗΠΑ και η εικόνα τους στην περιοχή (η τότε ΥπΕξ Χίλαρυ Κλίντον είχε κρατήσει ευνοϊκή στάση απέναντι στις εξεγέρσεις) πλήγηκαν ανεπανόρθωτα. Και αυτό ακριβώς το κενό ισχύος θεώρησε ο Ερντογάν σαν μια καλή ευκαιρία ώστε να κάνει η Τουρκία την επανεμφάνισή της στην Μέση Ανατολή.

(Επόμενο)

(Προηγούμενο)

Ο Νίκος Κουτρέτσης είναι μέλος της Εκτελεστικής Γραμματείας της Κίνησης Κοινωνικού Φιλελευθερισμού «εΜείς» και συντονιστής της Ομάδας Πολιτικής για την Διπλωματία και την Άμυνα.

google news iconΤο Social-Lib είναι εγκεκριμένος εκδότης στην υπηρεσία Google News. Ακολουθήστε μας για να έχετε άμεση ενημέρωση και πρόσβαση στην αρθρογραφία: Social-Lib.gr - Google News .

Έγραψαν Πρόσφατα

Κοινωνικός Φιλελευθερισμός

Το Social.lib είναι ένας δικτυακός τόπος συζήτησης και ανάδειξης των καθημερινών οικονομικών, κοινωνικών, πολιτισμικών και πολιτικών ζητημάτων υπό το πρίσμα του Κοινωνικού Φιλελευθερισμού.